Hilal Görünürlük Haritası
Yeni ayın ilk hilali, kavuşumdan sonraki akşam dünyanın neresinden görülebilir? Bölgeler Odeh ölçütüyle, Türkiye’nin ay başı kararı ise 2016 İstanbul kongresi ölçütüyle hesaplanır.
Hilal görünürlüğü
Hilal bu akşam görülür mü?
Hilal nasıl hesaplanır?
Kavuşum ve ilk hilal
Ay, Güneş ile aynı boylama geldiğinde (kavuşum, ictimâ) görünmez. Ardından her saat Güneş’ten yaklaşık 0,5° uzaklaşır ve aydınlık yüzünün ince bir kenarı gün batımından sonra batı ufkunda görülebilir hâle gelir. Görülebilmesi için Ay’ın Güneş’ten yeterince uzaklaşmış, ufuktan yeterince yüksek ve gökyüzünün yeterince kararmış olması gerekir.
Odeh ölçütü, Güneş’in batışıyla Ay’ın batışı arasındaki sürenin 4/9’u geçtiği en uygun anda, Ay ile Güneş’in yükseklik farkını (ARCV) ve hilalin yay dakikası cinsinden genişliğini (W) kullanır: V = ARCV − (−0,1018 W³ + 0,7319 W² − 6,3226 W + 7,1651). Ölçüt 737 kayıtlı gözlemden türetilmiştir ve bugün en çok kullanılan modern ölçütlerden biridir.
Türkiye’nin ölçütü
2016’da İstanbul’da toplanan Uluslararası Hicrî Takvim Birliği Kongresi tek takvim ilkesini kabul etti: Dünya’nın herhangi bir yerinde gün batımında istitâle (Ay–Güneş açısı) en az 8° ve Ay’ın ufuktan yüksekliği en az 5° olursa, bu durum 00:00 UTC’den önce gerçekleştiğinde ertesi gün bütün dünyada yeni ay başlar. 00:00 UTC’den sonra ölçüt yalnızca Amerika kıtasında sağlanıyorsa, kavuşum Yeni Zelanda’da imsaktan önce olmuşsa yine ay başlar.
Diyanet takvimi bu ölçüte göre hazırlanır. Haritadaki taralı alan ölçütün sağlandığı yerleri gösterir; ay başı kararı Hicrî Takvim sayfasındaki tabloyla aynıdır.
Hilal Görünürlüğü SSS
Hilal görünürlük haritası neyi gösterir?
Haritada, seçilen akşam gün batımından sonra yeni ayın ince hilalinin dünyanın hangi bölgelerinden görülebileceği renklerle gösterilir: yeşil bölgede çıplak gözle, mavide dürbün veya teleskopla (çıplak gözle de mümkün), morda yalnızca optik araçla görülebilir; renksiz bölgelerde hilal görülemez. Taralı alan, Türkiye’nin uyguladığı 2016 ölçütünün sağlandığı yerlerdir.
Hangi ölçüt kullanılıyor?
Renkli bölgeler, Muhammed Şevket Odeh’in 2004’te 737 gözleme dayanarak yayımladığı ölçütle hesaplanır. Ölçüt, en uygun gözlem anında Ay ile Güneş’in yükseklik farkı (ARCV) ile hilalin genişliğini (W) birlikte değerlendirir. Taralı alan ise Uluslararası Hicrî Takvim Birliği Kongresi’nin (İstanbul, 2016) kabul ettiği istitâle ≥ 8° ve yükseklik ≥ 5° şartıdır.
Türkiye’de ay başı hilalin görülmesine mi bağlı?
Türkiye, hicrî ay başlarını önceden hesapla belirler. 2016 ölçütüne göre, dünyanın herhangi bir yerinde gün batımında istitâle en az 8° ve Ay’ın yüksekliği en az 5° ise ve bu durum 00:00 UTC’den önce gerçekleşiyorsa ertesi gün yeni ay başlar. Bu nedenle Türkiye’den hilal görülmese bile ay başlayabilir; ölçüt bütün dünyayı tek bir ufuk kabul eder.
Hilal neden bazen batıdan görülür de doğudan görülmez?
Kavuşumdan (yeni ay) sonra Ay her saat Güneş’ten yaklaşık yarım derece uzaklaşır. Güneş batıya doğru daha geç battığı için Amerika kıtasında gün batımı geldiğinde Ay daha yaşlı ve Güneş’ten daha uzaktır. Bu yüzden görünürlük bölgeleri genellikle batıda başlayan, doğuya doğru daralan bir dil biçimindedir.
Ay’ın yaşı kaç saat olunca hilal görülür?
Yaş tek başına belirleyici değildir; Ay’ın Güneş’ten açısal uzaklığı, ufuktan yüksekliği, mesafesi ve gözlem yerinin enlemi birlikte etkiler. Çıplak gözle görülen en genç hilaller genellikle 15–20 saatlik, dürbünle görülenler 12–15 saatlik olur. Odeh ölçütü bu etkenleri tek bir V değerinde birleştirir.
Haritanın doğruluğu nedir?
Güneş ve Ay konumları NASA JPL tabanlı Astronomy Engine ile hesaplanır; Ay konum hatası birkaç yay saniyesidir. Görünürlük ölçütleri ise binlerce gözleme dayanan istatistiksel sınırlardır; hava şartları, ufuk açıklığı ve gözlemcinin tecrübesi sonucu değiştirebilir. Harita 2°’lik ızgarayla hesaplanır, şehir bazında ayrıntılı değerler sayfanın alt bölümündedir.
Kaynaklar: M. Sh. Odeh (2004), “New Criterion for Lunar Crescent Visibility”, Experimental Astronomy 18: 39–64 · B. D. Yallop (1997), HM Nautical Almanac Office Technical Note 69 · Uluslararası Hicrî Takvim Birliği Kongresi Sonuç Bildirgesi (İstanbul, 2016) · Astronomy Engine (VSOP87/ELP) · Natural Earth