Cifr İlmi ve Vefk
Harflerin sayı değerleriyle kurulan vefk (sihirli kare), 1–27 sayılarından oluşan 3B sihirli küp, büdûh, harflerin geleneksel tabiatları ve bast-ı hurûf. Hesaplar matematiksel olarak doğrulanır; konunun tarihî ve ilmî değerlendirmesi TDV İslâm Ansiklopedisi’ne dayanır.
İsimden veya sayıdan sihirli kare
Nasıl kuruluyor? 4×4 ve 5×5 vefklerde, 1’den n²’ye kadar sayılarla kurulmuş bir ana kareye eşit miktarlar eklenir; kalan, her satır, sütun ve köşegende tam bir kez bulunan en büyük n sayıya dağıtılır. 3×3 vefk yalnız 3’e bölünebilen ve en az 15 olan toplamlarla kurulabilir. Sonuç her seferinde bilgisayarla doğrulanır.
En eski vefk: 3×3 ve 15
بدوح — büdûh
1’den 9’a kadar sayılarla kurulabilen tek 3×3 vefk (döndürme ve yansımalar dışında) budur: her satır, sütun ve köşegen 15 eder, ortada 5 bulunur. Köşelerdeki çift sayılar 2, 4, 6 ve 8’in ebced harfleri ب د و ح “büdûh” kelimesini verir; vefkin kendisine de bu ad verilmiştir.
Aynı kare Çin’de Lo Shu olarak bilinir. İslâm dünyasında sihirli karelerin kurulma yöntemleri 10. yüzyıldan itibaren Ebü’l-Vefâ el-Bûzcânî ve Ali b. Ahmed el-Antâkî gibi matematikçilerce incelenmiş; harf ilmi kitaplarında ise vefkler sayı yerine harflerle de yazılmıştır.
Kareye dokunarak sayı ve harf görünümü arasında geçiş yapabilirsiniz.
28 harfin geleneksel nitelikleri
Unsurlar ebced sırasıyla dörderli dağıtılır. Nûrânî harfler, sûre başlarındaki hurûf-ı mukattaada geçen 14 harftir; diğer 14’üne zulmânî denir. Şemsî harfler, harf-i tarifteki lâmın okunmayıp sonraki harfe katıldığı harflerdir (eş-şems); diğerleri kamerîdir (el-kamer). Ekber değeri, harfin adının (ör. الف) ebced toplamıdır.
Bir kelimenin tabiatı ve bastı
Unsur dağılımı
Bast-ı hurûf (harflerin adlarıyla açılımı)
Cefr ilmi nedir, ne değildir?
Kaynakları ve gelişimi
Cefr, harflerin sayı değerlerinden ve harf terkiplerinden gizli bilgilere, özellikle gelecekteki olaylara ulaşılabileceği iddiasıyla geliştirilen yöntemlerin genel adıdır. Bu bilgilerin Hz. Ali’ye, ondan da Ca‘fer es-Sâdık’a (ö. 148/765) geçtiği ve bir deri üzerine yazıldığı rivayet edilir; ancak bu nisbetlerin sıhhati tartışmalıdır.
Harf ve sayı spekülasyonları İhvân-ı Safâ risâlelerinde ve İsmâiliyye çevrelerinde işlenmiş; Ahmed el-Bûnî (ö. 622/1225) Şemsü’l-maʿârif ile harf ve vefk geleneğinin en etkili kitabını yazmış, İbn Arabî (ö. 638/1240) harflere kozmolojik anlamlar yüklemiştir. Osmanlı döneminde de bu alanda pek çok risâle kaleme alınmıştır.
Cefr yöntemleri genel olarak harflerin dizilişini değiştiren terkîb-i harfî ve harflerin sayı değerlerini işleyen terkîb-i adedî diye ikiye ayrılır.
İlmî eleştiri
İslâm âlimlerinin büyük çoğunluğu cefrden gayb ve gelecek bilgisi çıkarılmasına karşı çıkmıştır. Gazzâlî ve İbn Haldûn, bu iddiaların tutarlı ve ilmî bir delile dayanmadığını açıkça belirtmiştir. İbn Haldûn Mukaddime’de harf ilmini ayrıca ele alarak eleştirmiştir.
Bu sayfadaki hesaplar, harf–sayı ilişkisinin matematiksel ve kültürel yönünü gösterir: vefkler gerçekten sihirli karedir ve bu, doğrulanabilir bir aritmetik özelliktir. Bundan kişi, olay veya gelecek hakkında bir anlam çıkarılmaz.
Not: Sayfa muska, tılsım veya fal amacı taşımaz; geleneğin nasıl hesap yaptığını öğretmek için hazırlanmıştır.
Cifr ve Vefk SSS
Cifr (cefr) ilmi nedir?
Cefr, harflerin sayı değerleri ve harflerden kurulan terkipler üzerinden gizli bilgilere, özellikle gelecekteki olaylara ulaşılabileceği iddiasına dayanan geleneksel bir harf ilmidir. Halk arasında cifir diye de söylenir. Sözlükte “dört aylık oğlak” anlamına gelen kelimenin, bu bilgilerin yazıldığı rivayet edilen deriden dolayı bu ilme ad olduğu nakledilir.
Cifr ile ebced aynı şey mi?
Hayır. Ebced, harflere sayı değeri veren bir düzendir ve tarih düşürme gibi edebî amaçlarla da kullanılır. Cefr ise ebced değerlerini ve harf terkiplerini kullanarak gizli anlamlar ve gelecek hakkında hüküm çıkarma iddiasındaki yöntemlerin adıdır. Ebced cefrin aracıdır, kendisi değildir.
Vefk nedir?
Vefk, kareye bölünmüş bir tablonun hanelerine yerleştirilen sayı veya harflerin satır, sütun ve köşegen toplamlarının birbirine eşit olduğu düzendir; matematikte sihirli kare denir. 3×3’lük vefke müselles, 4×4’lüğe murabba‘, 5×5’liğe muhammes adı verilir. Geleneksel olarak muska ve tılsımlarda kullanılmış, matematikçiler ise kurulma yöntemlerini incelemiştir.
Büdûh (بدوح) ne demektir?
Büdûh, 1’den 9’a kadar sayılarla kurulan 3×3 vefkin köşelerindeki çift sayıların harf karşılıklarından oluşan kelimedir: be (2), dal (4), vav (6), ha (8). Bu vefkte her satır, sütun ve köşegenin toplamı 15’tir. Çin’de aynı kare Lo Shu adıyla bilinir.
Sihirli küpte toplam neden 42?
1’den 27’ye kadar sayıların toplamı 378’dir. 3×3×3 küpte her yönde birbirine paralel 9 doğru bu sayıları eşit paylaştığı için her birinin toplamı 378 ÷ 9 = 42 olur. Genel formül n(n³+1)/2’dir. Sayfadaki küpte 27 satır, sütun ve direk ile dört uzay köşegeni 42 eder.
Harflerin unsurları (ateş, hava, su, toprak) neye göre belirlenir?
Geleneksel harf ilmi kitaplarında 28 harf ebced sırasıyla dörderli dağıtılır: elif ateş, be hava, cim su, dal toprak; he yeniden ateş ve bu böyle devam eder. Böylece her unsura yedi harf düşer. Bu tasnif tarihî bir düşünce sistemini yansıtır; bilimsel bir ölçüt değildir.
Cifr ile gelecek bilinebilir mi?
İslâm âlimlerinin çoğunluğu buna karşı çıkmıştır. Gazzâlî ve İbn Haldûn, harflerden gelecek ve gayb bilgisi çıkarma iddialarının tutarlı ve ilmî bir delile dayanmadığını belirtmiştir. Hz. Ali ve Ca‘fer es-Sâdık’a nisbet edilen cefr kitaplarının sıhhati de tartışmalıdır. Bu sayfa konuyu tarihî ve matematiksel yönüyle tanıtır.
Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cefr”, “Vefk”, “Ebced” maddeleri · İbn Haldûn, Mukaddime · J. Sesiano, Magic Squares in the Tenth Century (Springer, 2017)